Francuskie.pl - Dziennik Motoryzacyjny
  • NEWSY
    • Stellantis
      • Citroen
      • DS Automobiles
      • Opel
      • Peugeot
      • PSA
      • Stellantis
    • Grupa Renault
      • Alpine
      • Dacia
      • Renault
    • Nissan
    • Różne
  • MODELE
  • TESTY
    • Alpine – testy i opinie
    • Citroën – testy i opinie
    • DS – testy i opinie
    • Dacia – testy i opinie
    • Peugeot – testy i opinie
    • Renault – testy i opinie
    • Opel – testy i opinie
    • Stellantis – testy i opinie
  • W MEDIACH
  • HISTORIA
    • Nieznane, niszowe, zapomniane
    • Artykuły o historii motoryzacji
    • Historia Citroena
    • Historia Peugeot
    • Historia Renault
  • Wyprawy
    • Argentyna
    • Australia
    • Brazylia
    • Europa
    • Indie
    • Krym
    • Nowa Zelandia
    • Turcja
    • Tajlandia
    • Wietnam
  • Kontakt
    • REKLAMA
    • Redakcja Francuskie.pl
    • Partnerzy
    • Dla organizatorów zlotów
Brak wyników
temu
Francuskie.pl - Dziennik Motoryzacyjny
NEWSYMODELE TESTY
Brak wyników
temu
Główna Historia

W 1935 roku w Warszawie wydano książkę o Citroënie. Co można było przeczytać o europejskim królu samochodów?

Tomasz Nowicki autor Tomasz Nowicki
2026-11-22
w Historia, Citroen
Czas czytania 8 minut
A A
0
andre 1935 Historia

W 1935 roku w Warszawie ukazała się książka w jidysz o André Citroënie. Kosztowała 30 groszy. Kto sięgnął po nią dla portretu słynnego przemysłowca na okładce, już na pierwszych stronach reportażu spotykał człowieka, którego powołaniem było zakładanie jednego koła, zawsze lewego, zawsze tylnego.

Książka nosiła tytuł Der ojto-kenig (Andre Sitroen), czyli Król samochodów (André Citroën). Miała 16 centymetrów wysokości i 64 strony. Warszawska drukarnia „Renoma” wydrukowała 4.000 egzemplarzy dla wydawnictwa Groszn-Bibliotek, tomik otrzymał numer 226a. reportaż napisał Ilja Erenburg. Z rosyjskiego na jidysz przełożył go Kopl Dua, który już po śmierci Citroëna dopisał własną przedmowę. Egzemplarz z pieczęciami zachował się w zbiorach nowojorskiego YIVO Institute for Jewish Research i właśnie z niego pochodzą przytoczone tu cytaty.

Erenburg napisał reportaż kilka lat wcześniej. W 1929 roku w Berlinie ukazała się jego książka, znana po polsku jako 10 HP. Życie auta w przekładzie Władysława Broniewskiego. Groszn-Bibliotek wybrała z niej rozdział „Czym jest taśma?”. Sceny w hali i w kasynie pisarz układa jak satyryk, zaglądając swoim bohaterom nawet do myśli.

„Ślub” podwozia z nadwoziem trwa półtorej minuty

Podwozie pełznie przez halę. Koła nadjeżdżają z boku, obracając się w powietrzu, robotnik od lewego tylnego koła przywykł zginać prawą nogę i obracać głowę w jedną stronę. Kawałek dalej spotykają się dwie linie. Dołem jedzie podwozie, górą nadciąga nadwozie i opuszcza się dokładnie tam, gdzie trzeba. „«Ślub» trwa dokładnie półtorej minuty. Człowiek się schyla. Nakrętka, kołeczek. Taśma się porusza” (s. 8). Na poprzedniej stronie Erenburg odmierzył jednemu człowiekowi czterdzieści sekund na osadzenie pojedynczego koła.

Co znaczy błąd o dziesięć sekund? Samochód jedzie dalej, robotnik zostaje ze śrubą w ręku, a w dniu wypłaty dostaje mniej pieniędzy. „W dziesięć sekund można sobie przypomnieć całe życie i można nawet nie zdążyć zaczerpnąć tchu” (s. 7).

Jednemu z tych ludzi Erenburg daje imię i pozwala nam pójść za nim do domu. Pierre Chardin zakłada pierścienie. Kiedyś lubił narzędzia i żelazo, uczył się fachu, po pracy chodził na zebrania. Teraz żona namawia go na przeprowadzkę do Vanves, gdzie jest lepsze powietrze. Pierre liczy w myśli godzinę jazdy do fabryki i drugą na powrót. W kinie na chwilę rozśmiesza go mężczyzna, który w tańcu tłucze monokl. W łóżku Pierre obserwuje plamę na tapecie, a żona ceruje skarpetki. Kiedy zasypia, ona wciąż na niego patrzy. „Śpi, ale palce drżą mu ledwie dostrzegalnie” (s. 16).

Citroën stawia na samochód, piekarz czeka do wiosny

Sam André wchodzi do opowieści od strony kasyna. Ma talent rzadko przypisywany przemysłowcom. „Umie przegrywać. Przegrywa obojętnie i pięknie” (s. 16). Tym obrazem Erenburg objaśnia decyzję, przed którą właściciel fabryki pocisków stanął po zakończeniu wojny.

Zostały mu maszyny i hale. Jedni spodziewali się kolejnej wojny, inni kryzysu albo rewolucji. „Pan Citroën postawił na Amerykę” (s. 17). W europejskiej wersji tego zakładu samochód musi być tani, oszczędny, a przy tym mieć ładną sylwetkę. Erenburg rozumiał tę ostatnią potrzebę. „Zgodzi się na słaby silnik. Na złe proporcje się nie zgodzi” – pisze o europejskim nabywcy (s. 18). Potem pokazuje następną stawkę. Pięciokonny wóz wciąż ma amatorów, ale fabrykant wycofuje go z produkcji. Liczy, że klienci znajdą pieniądze na większy model B12. Płaszcz mogą przecież ponosić trzeci rok.

Po Francji jeździ w tej opowieści pięć tysięcy agentów sprzedaży. Rolnik dobrze sprzedał zielony groszek, stać go już teraz na auto. Młody lekarz przyjął pierwszych pacjentów, do zakupu samochodu dojrzeje za pół roku. Z piekarzem trzeba poczekać do wiosny. „Ludzie, którzy nigdy nie kupią samochodu, dla agentów nie istnieją” (s. 23).

Wkrótce czytelnik dowiaduje się, jak poszło. Doktor kupił kabriolet. Piekarz z Montreuil podpisał formularz podsunięty przez wymownego sprzedawcę i uśmiechnął się przy tym, zdaniem Erenburga, zupełnie jak Faust. W kolejce są już dzieci. Pod choinkę dostają miniaturowe citroëny, bo drewniane koniki wyszły z mody. Dziecko pobawi się w wyścigi, podrośnie i zgłosi się do jednego z pięciu tysięcy agentów. Kiedy zaś dorośli odbierają pełnowymiarowe wozy, fabryka sprawdza ich numery. „Pan numer 68 917? To pański samochód” (s. 51). Wśród klientów jest agent pogrzebowy. Auto pozwoli mu dotrzeć do rodziny zmarłego przed konkurencją.

Co Citroën pokazał Lindberghowi, a co robotnikom

Do klienta można było trafić i z wysoka. Cudzoziemiec przyjeżdżający wieczorem do Paryża widział nad dachami jedno słowo – Citroën. Tak Erenburg opisuje świetlny napis na wieży Eiffla. Skoro nad wieżą jest jeszcze niebo, samoloty mogą wypisać nazwisko przemysłowca również tam, dymem.

Citroën równie dobrze wiedział, co zrobić z gościem, który już przyciągnął uwagę całego Paryża. 27 maja 1927 roku w zakładach przy quai de Javel podejmował Charlesa Lindbergha, świeżo po jego samotnym przelocie przez Atlantyk. Zachowała się pamiątkowa plansza wydana z okazji wizyty amerykańskiego lotnika u Citroëna. Sam moment prezentacji Erenburg zamyka w dwóch zdaniach. „Pokazuje Lindberghowi: oto taśma. Pokazuje robotnikom: oto Lindbergh” (s. 35). Jeszcze chwila, żartuje pisarz, a czytelnik firmowego prospektu uwierzy, że Amerykanin przeleciał ocean specjalnie po to, żeby pozdrowić francuską fabrykę.

Deputowanym Citroën najpierw pokazuje film z afrykańskiej wyprawy, potem prasy, a przy deserze wznosi toast. W firmowej gazecie trafiają obok siebie pochwała fabryki wygłoszona przez byłego ministra robót publicznych i ogłoszenie o możliwości rozłożenia spłaty za samochód na osiemnaście miesięcy (s. 33–34).

Dwa palce pod prasą, kabriolet przy wyjściu

Najbardziej przejmującą scenę Erenburg rozgrywa wśród zwyczajnych zwiedzających. Pani Doran była wczoraj w Luwrze, jutro jedzie do Wersalu, na dziś w programie ma Citroëna. W odlewni mąż troszczy się, żeby żona zdjęła szal i się nie przeziębiła. Przy laboratorium grupa ogląda człowieka w masce podobnej do hełmu nurka. Na dziesięć minut zastępuje go kolega. Robotnik zdejmuje maskę, oddycha, kaszle, wypija łyk mleka. „Zwykłe powietrze to dla niego przysmak” (s. 43). Jeden z właścicieli Citroëna zapamiętał z objaśnień przewodnika, jak piękną powierzchnię daje piaskowanie metalu.

Przy prasie słychać krzyk. Jednego z ludzi wyprowadzają z hali. Zgubił czapkę. Ktoś pyta, co się stało. „Dwa palce… Taka już ta prasa…” – odpowiada w biegu robotnik (s. 44). Pani Doran chce wiedzieć, u której ręki. Po chwili grupa ogląda już montaż silnika.

U bramy przewodnik rozdaje prospekty. Luksusowy kabriolet ma zegar, prędkościomierz, wskaźnik ciśnienia oleju i szyby podnoszone korbką. Cena wynosi 27.600 franków, z czego 2.500 trzeba wpłacić przy zamówieniu. Jeden z panów wychodzi wyraźnie przekonany do zakupu, oglądał przecież produkcję od kuchni., widzi że to wszystko solidnie zrobione. Kilka stron wcześniej Erenburg podał własny rachunek dla tłoczni w Saint-Ouen. Miesięczne zestawienie autor zamyka słowami „Dwanaście tysięcy samochodów. Osiemnaście milionów czystego zysku. (s. 39).

Człowiek przy błotniku i człowiek przy zielonym suknie

Erenburg dostrzega szklane dachy, centralne ogrzewanie i potężne wentylatory (s. 9). Zatrzymuje się też przy stanowisku, na którym właśnie ustala się nową normę. Joseph Lepon bierze do ręki korbkę, na którą robotnik potrzebuje czterech minut. Montuje ją w minutę i czterdzieści sekund. Kierownik wyznacza dwie minuty. Lepon idzie demonstrować następną czynność. Kolega zostaje z korbkami na całą zmianę (s. 26–27).

Z kolei czterdziestoczteroletni André Vidal przez osiem lat mocował nakrętki przy błotnikach. Zarabiał pięć franków i dwadzieścia centymów na godzinę. Po zwolnieniu pomaga przy rozładunku wozów na paryskim targu, potem staje przy eleganckich samochodach na Polach Elizejskich i otwiera drzwiczki ludziom wychodzącym z kawiarni. Czasem ktoś daje mu parę su. Samochód, w którym wciąż tkwi zamocowana jego ręką nakrętka, odjeżdża. (s. 48–50).

W finale pisarz wraca do właściciela. Pierre Chardin wyobraża sobie, że człowiek z nazwiskiem na wieży Eiffla ma jasne mieszkanie i równie jasne życie. Tymczasem Citroën patrzy na ceny Forda, obserwuje General Motors, liczy się ze zdaniem banku Lazard. Nawet nazwisko musi już dzielić z akcjonariuszami.

Na ostatniej stronie padają słowa, które zmieniają sens tytułu Król samochodów. „Sam wprawił tę taśmę w ruch. Teraz jest do niej przykuty”. Kilka zdań dalej pisarz wraca do języka kasyna. „Nie jest już graczem. Jest tylko kartą” (s. [64]). Warszawski tłumacz w pierwszym zdaniu przedmowy użył określenia „francuski Ford” (s. 3).

Źródło: Ilja Erenburg, „Der ojto-kenig (Andre Sitroen)”, przeł. na jidysz Kopl Dua, Groszn-Bibliotek, Warszawa 1935, egzemplarz YIVO.

morderstwo3 Historia
KOSZT 100 KMPB95 37,52 złON 42,83 złLPG 35,42 złDOM URE 20,37 złORLEN DC 48,42 złPB95 37,52 złON 42,83 złLPG 35,42 złDOM URE 20,37 złORLEN DC 48,42 zł›Ostatnie dostępne dane — odświeżanie w tle.
Zapisz się na newsletter
Najciekawsze newsy i testy o francuskich autach — bez spamu. 1–2 razy w tygodniu.
Możesz wypisać się w każdej chwili.
Śledź Francuskie.pl:

Galeria

0 0 głosy
Ocena artykułu
Tagi: historiaAndre CitroenCitroen
Tomasz Nowicki

Tomasz Nowicki

Dziennikarz motoryzacyjny francuskie.pl. Motoryzacją interesuje się od wczesnej młodości – pierwszą fascynacją były dla niego samochodowe detale i rozwiązania techniczne, które z czasem przerodziły…
Dziennikarz motoryzacyjny francuskie.pl. Motoryzacją interesuje się od wczesnej młodości – pierwszą fascynacją były dla niego samochodowe detale i rozwiązania techniczne, które z czasem przerodziły się w pasję do całej branży. Szczególne miejsce w jego zainteresowaniach zajmują marki Citroën, Peugeot i Renault, którym poświęca dużą część swoich publikacji. Autor artykułów informacyjnych i materiałów publicystycznych, w których łączy wieloletnią pasję z rzetelnym spojrzeniem na rynek motoryzacyjny.
Subskrybuj
Powiadom o
guest
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany

Popularne teraz

  • renault megane e tech 2026 5 Historia

    Nowe Renault Mégane 2028 ma urosnąć, dostać napęd na tył i silnik spalinowy

    0 udostępnienia
    Udostepnij 0 Tweet 0
  • Po co Dacii Striker, skoro ma już Bigstera? Duże rodzinne kombi wjeżdża do salonów marki

    0 udostępnienia
    Udostepnij 0 Tweet 0
  • Nowy Renault Boreal 4×4 debiutuje na rynku. Pożycza napęd od Dacii

    0 udostępnienia
    Udostepnij 0 Tweet 0
  • 6-metrowy RAM i do pracy i pod teatr. Patrycja Markowska z Edmark Auto o wielkich pickupach

    0 udostępnienia
    Udostepnij 0 Tweet 0

Testy samochodów

Używany Citroen C1 (2014 -), Toyota Aygo, Peugeot 108,
Citroën - testy i opinie

Test: Używany Citroen C1 1.2 82 KM II generacji (2014 -) Alternatywa dla transportu miejskiego. Opinie, wady, zalety, plusy, minusy, spalanie.

autor Małgorzata Kozikowska
2020-10-10
IMG 9461 scaled Historia
Testy

Test: Renault Zoe Z.E. 40 – czy samochód elektryczny nadaje się do codziennego użytku? Opinie, zalety, wady, plusy i minusy, spalanie

autor Małgorzata Kozikowska
2017-03-29
IMG 6338 Historia
Citroën - testy i opinie

Test: Citroën C4 Picasso oczami użytkownika. Za co lubię ten samochód? Opinie, wady, zalety, plusy, minusy.

autor Małgorzata Kozikowska
2018-01-10
Nowy Renault Kwid 1.0 Sce - test
Testy

Test: Renault Kwid 1.0 Sce AMT, czyli tani model do miasta. Czy benzynowy kuzyn Dacii Spring to dobry wybór?

autor Małgorzata Kozikowska
2024-03-10
renault kadjar life 100 Historia
Testy

Test: Renault Kadjar 1.3 TCe 140 KM – test długodystansowy. Najtańszy SUV w gamie i pierwsze wrażenia. Opinie, wady, zalety, plusy, minusy, spalanie.

autor Tomasz Nowicki
2019-03-18

Najnowsze komentarze

  • siema - DS w kryzysie. Dealerzy rozważają odejście, a nowy N°7 może nie wystarczyć
  • ATA - 6-metrowy RAM i do pracy i pod teatr. Patrycja Markowska z Edmark Auto o wielkich pickupach
  • Tomek NH - 6-metrowy RAM i do pracy i pod teatr. Patrycja Markowska z Edmark Auto o wielkich pickupach
  • Jacek - Jazda Citroënem C3 Aircrossem jak relaks po ciężkim treningu – wrażenia po pokonaniu prawie 1500 km
  • Anonim - 6-metrowy RAM i do pracy i pod teatr. Patrycja Markowska z Edmark Auto o wielkich pickupach
  • Anonim - Po co Dacii Striker, skoro ma już Bigstera? Duże rodzinne kombi wjeżdża do salonów marki
  • Anonim - Po co Dacii Striker, skoro ma już Bigstera? Duże rodzinne kombi wjeżdża do salonów marki

Francuskie.pl – Dziennik Motoryzacyjny

Od 2004 roku publikujemy wiadomości motoryzacyjne, testy samochodów, poradniki, analizy rynku i artykuły o historii motoryzacji. Specjalizujemy się w markach grup Stellantis i Renault Group. Piszemy o nowych modelach, cenach, technologiach oraz rynku samochodowym w Polsce i na świecie. Łączymy codzienne wiadomości z doświadczeniami z jazd testowych i pasją do historii motoryzacji.

Marki i grupy

  • Citroën
  • Peugeot
  • Renault
  • Dacia
  • DS Automobiles
  • Opel
  • Fiat
  • Jeep
  • Alfa Romeo
  • Maserati
  • Leapmotor
  • Alpine
  • Stellantis

Popularne modele

  • Citroën C3
  • Citroën C4
  • Citroën C5 Aircross
  • Dacia Duster
  • Dacia Bigster
  • Dacia Sandero
  • Dacia Jogger
  • Peugeot 3008
  • Peugeot 5008
  • Renault Clio
  • Renault Captur
  • Renault Rafale
  • Jeep Avenger

Kontakt

Reklama i współpraca reklama@francuskie.pl Redakcja Francuskie.pl redakcja@francuskie.pl
Na skróty: Wiadomości motoryzacyjne · Testy samochodów · Historia motoryzacji · Wszystkie modele samochodów · Polityka redakcyjna · Korekty i sprostowania · Polityka cookies
Copyright © 2004–2026 Francuskie.pl. Wydawca: LiveLink sp. z o.o.
1 milion czytelników miesięcznie.
Brak wyników
temu
  • Reklama
  • Wiadomości
    • Renault
    • Citroen
    • Peugeot
    • Różne
    • Opel
    • DS Automobiles
    • Stellantis
    • Dacia
  • Testy
    • Alpine – testy i opinie
    • Citroën – testy i opinie
    • Dacia – testy i opinie
    • DS – testy i opinie
    • Peugeot – testy i opinie
    • Opel – testy i opinie
    • Renault – testy i opinie
    • Stellantis – testy i opinie
  • Historia
    • Nieznane, niszowe, zapomniane
    • Artykuły o historii i motoryzacji
    • Historia Citroena
    • Historia Peugeot
  • Wyprawy
    • Australia
    • Brazylia
    • Europa
    • Indie
    • Krym
    • Nowa Zelandia
    • Rumunia Dacią Duster
    • Turcja
  • Używane
  • Przegląd Prasy

Francuskie.pl – Dziennik Motoryzacyjny
Od 2004 roku publikujemy wiadomości motoryzacyjne, testy samochodów, poradniki oraz analizy rynku. Specjalizujemy się w markach grup Stellantis i Renault Group.
Marki
Alpine
Citroën
Dacia
DS Automobiles
Peugeot
Renault
Fiat
Opel
Jeep
Alfa Romeo
Maserati
Leapmotor
Stellantis
Popularne modele
Citroën C3
Citroën C4
Citroën C5 Aircross
Dacia Sandero
Dacia Duster
Dacia Bigster
Dacia Jogger
Peugeot 3008
Peugeot 5008
Renault Clio
Renault Captur
Renault Rafale
Opel Frontera
Jeep Avenger
Tematyka
Wiadomości motoryzacyjne
Testy samochodów
Samochody elektryczne
Hybrydy i PHEV
LPG
SUV i crossovery
Samochody rodzinne
Auta używane
Rynek motoryzacyjny
Technologie motoryzacyjne
Elektromobilność
Analizy rynkowe
Kontakt
Reklama i współpraca: reklama@francuskie.pl
Kontakt z redakcją: redakcja@francuskie.pl
Francuskie.pl: Citroën, Peugeot, Renault, Dacia, DS Automobiles, Opel, Fiat, Jeep, Alfa Romeo, Maserati, Leapmotor, Stellantis, Renault Group, testy samochodów, wiadomości motoryzacyjne, samochody elektryczne, hybrydy, SUV, crossover, LPG, PureTech, BlueHDi, E-Tech, elektromobilność.
Copyright © 2004–2026 Francuskie.pl. Wydawca: LiveLink sp. z o.o. Wszelkie prawa zastrzeżone.

wpDiscuz
0
0
Skomentuj, podziel się swoją opiniąx
()
x
| Odpowiedz