W 1935 roku w Warszawie ukazała się książka w jidysz o André Citroënie. Kosztowała 30 groszy. Kto sięgnął po nią dla portretu słynnego przemysłowca na okładce, już na pierwszych stronach reportażu spotykał człowieka, którego powołaniem było zakładanie jednego koła, zawsze lewego, zawsze tylnego.
Książka nosiła tytuł Der ojto-kenig (Andre Sitroen), czyli Król samochodów (André Citroën). Miała 16 centymetrów wysokości i 64 strony. Warszawska drukarnia „Renoma” wydrukowała 4.000 egzemplarzy dla wydawnictwa Groszn-Bibliotek, tomik otrzymał numer 226a. reportaż napisał Ilja Erenburg. Z rosyjskiego na jidysz przełożył go Kopl Dua, który już po śmierci Citroëna dopisał własną przedmowę. Egzemplarz z pieczęciami zachował się w zbiorach nowojorskiego YIVO Institute for Jewish Research i właśnie z niego pochodzą przytoczone tu cytaty.
Erenburg napisał reportaż kilka lat wcześniej. W 1929 roku w Berlinie ukazała się jego książka, znana po polsku jako 10 HP. Życie auta w przekładzie Władysława Broniewskiego. Groszn-Bibliotek wybrała z niej rozdział „Czym jest taśma?”. Sceny w hali i w kasynie pisarz układa jak satyryk, zaglądając swoim bohaterom nawet do myśli.
„Ślub” podwozia z nadwoziem trwa półtorej minuty
Podwozie pełznie przez halę. Koła nadjeżdżają z boku, obracając się w powietrzu, robotnik od lewego tylnego koła przywykł zginać prawą nogę i obracać głowę w jedną stronę. Kawałek dalej spotykają się dwie linie. Dołem jedzie podwozie, górą nadciąga nadwozie i opuszcza się dokładnie tam, gdzie trzeba. „«Ślub» trwa dokładnie półtorej minuty. Człowiek się schyla. Nakrętka, kołeczek. Taśma się porusza” (s. 8). Na poprzedniej stronie Erenburg odmierzył jednemu człowiekowi czterdzieści sekund na osadzenie pojedynczego koła.
Co znaczy błąd o dziesięć sekund? Samochód jedzie dalej, robotnik zostaje ze śrubą w ręku, a w dniu wypłaty dostaje mniej pieniędzy. „W dziesięć sekund można sobie przypomnieć całe życie i można nawet nie zdążyć zaczerpnąć tchu” (s. 7).
Jednemu z tych ludzi Erenburg daje imię i pozwala nam pójść za nim do domu. Pierre Chardin zakłada pierścienie. Kiedyś lubił narzędzia i żelazo, uczył się fachu, po pracy chodził na zebrania. Teraz żona namawia go na przeprowadzkę do Vanves, gdzie jest lepsze powietrze. Pierre liczy w myśli godzinę jazdy do fabryki i drugą na powrót. W kinie na chwilę rozśmiesza go mężczyzna, który w tańcu tłucze monokl. W łóżku Pierre obserwuje plamę na tapecie, a żona ceruje skarpetki. Kiedy zasypia, ona wciąż na niego patrzy. „Śpi, ale palce drżą mu ledwie dostrzegalnie” (s. 16).
Citroën stawia na samochód, piekarz czeka do wiosny
Sam André wchodzi do opowieści od strony kasyna. Ma talent rzadko przypisywany przemysłowcom. „Umie przegrywać. Przegrywa obojętnie i pięknie” (s. 16). Tym obrazem Erenburg objaśnia decyzję, przed którą właściciel fabryki pocisków stanął po zakończeniu wojny.
Zostały mu maszyny i hale. Jedni spodziewali się kolejnej wojny, inni kryzysu albo rewolucji. „Pan Citroën postawił na Amerykę” (s. 17). W europejskiej wersji tego zakładu samochód musi być tani, oszczędny, a przy tym mieć ładną sylwetkę. Erenburg rozumiał tę ostatnią potrzebę. „Zgodzi się na słaby silnik. Na złe proporcje się nie zgodzi” – pisze o europejskim nabywcy (s. 18). Potem pokazuje następną stawkę. Pięciokonny wóz wciąż ma amatorów, ale fabrykant wycofuje go z produkcji. Liczy, że klienci znajdą pieniądze na większy model B12. Płaszcz mogą przecież ponosić trzeci rok.
Po Francji jeździ w tej opowieści pięć tysięcy agentów sprzedaży. Rolnik dobrze sprzedał zielony groszek, stać go już teraz na auto. Młody lekarz przyjął pierwszych pacjentów, do zakupu samochodu dojrzeje za pół roku. Z piekarzem trzeba poczekać do wiosny. „Ludzie, którzy nigdy nie kupią samochodu, dla agentów nie istnieją” (s. 23).
Wkrótce czytelnik dowiaduje się, jak poszło. Doktor kupił kabriolet. Piekarz z Montreuil podpisał formularz podsunięty przez wymownego sprzedawcę i uśmiechnął się przy tym, zdaniem Erenburga, zupełnie jak Faust. W kolejce są już dzieci. Pod choinkę dostają miniaturowe citroëny, bo drewniane koniki wyszły z mody. Dziecko pobawi się w wyścigi, podrośnie i zgłosi się do jednego z pięciu tysięcy agentów. Kiedy zaś dorośli odbierają pełnowymiarowe wozy, fabryka sprawdza ich numery. „Pan numer 68 917? To pański samochód” (s. 51). Wśród klientów jest agent pogrzebowy. Auto pozwoli mu dotrzeć do rodziny zmarłego przed konkurencją.
Co Citroën pokazał Lindberghowi, a co robotnikom
Do klienta można było trafić i z wysoka. Cudzoziemiec przyjeżdżający wieczorem do Paryża widział nad dachami jedno słowo – Citroën. Tak Erenburg opisuje świetlny napis na wieży Eiffla. Skoro nad wieżą jest jeszcze niebo, samoloty mogą wypisać nazwisko przemysłowca również tam, dymem.
Citroën równie dobrze wiedział, co zrobić z gościem, który już przyciągnął uwagę całego Paryża. 27 maja 1927 roku w zakładach przy quai de Javel podejmował Charlesa Lindbergha, świeżo po jego samotnym przelocie przez Atlantyk. Zachowała się pamiątkowa plansza wydana z okazji wizyty amerykańskiego lotnika u Citroëna. Sam moment prezentacji Erenburg zamyka w dwóch zdaniach. „Pokazuje Lindberghowi: oto taśma. Pokazuje robotnikom: oto Lindbergh” (s. 35). Jeszcze chwila, żartuje pisarz, a czytelnik firmowego prospektu uwierzy, że Amerykanin przeleciał ocean specjalnie po to, żeby pozdrowić francuską fabrykę.
Deputowanym Citroën najpierw pokazuje film z afrykańskiej wyprawy, potem prasy, a przy deserze wznosi toast. W firmowej gazecie trafiają obok siebie pochwała fabryki wygłoszona przez byłego ministra robót publicznych i ogłoszenie o możliwości rozłożenia spłaty za samochód na osiemnaście miesięcy (s. 33–34).
Dwa palce pod prasą, kabriolet przy wyjściu
Najbardziej przejmującą scenę Erenburg rozgrywa wśród zwyczajnych zwiedzających. Pani Doran była wczoraj w Luwrze, jutro jedzie do Wersalu, na dziś w programie ma Citroëna. W odlewni mąż troszczy się, żeby żona zdjęła szal i się nie przeziębiła. Przy laboratorium grupa ogląda człowieka w masce podobnej do hełmu nurka. Na dziesięć minut zastępuje go kolega. Robotnik zdejmuje maskę, oddycha, kaszle, wypija łyk mleka. „Zwykłe powietrze to dla niego przysmak” (s. 43). Jeden z właścicieli Citroëna zapamiętał z objaśnień przewodnika, jak piękną powierzchnię daje piaskowanie metalu.
Przy prasie słychać krzyk. Jednego z ludzi wyprowadzają z hali. Zgubił czapkę. Ktoś pyta, co się stało. „Dwa palce… Taka już ta prasa…” – odpowiada w biegu robotnik (s. 44). Pani Doran chce wiedzieć, u której ręki. Po chwili grupa ogląda już montaż silnika.
U bramy przewodnik rozdaje prospekty. Luksusowy kabriolet ma zegar, prędkościomierz, wskaźnik ciśnienia oleju i szyby podnoszone korbką. Cena wynosi 27.600 franków, z czego 2.500 trzeba wpłacić przy zamówieniu. Jeden z panów wychodzi wyraźnie przekonany do zakupu, oglądał przecież produkcję od kuchni., widzi że to wszystko solidnie zrobione. Kilka stron wcześniej Erenburg podał własny rachunek dla tłoczni w Saint-Ouen. Miesięczne zestawienie autor zamyka słowami „Dwanaście tysięcy samochodów. Osiemnaście milionów czystego zysku. (s. 39).
Człowiek przy błotniku i człowiek przy zielonym suknie
Erenburg dostrzega szklane dachy, centralne ogrzewanie i potężne wentylatory (s. 9). Zatrzymuje się też przy stanowisku, na którym właśnie ustala się nową normę. Joseph Lepon bierze do ręki korbkę, na którą robotnik potrzebuje czterech minut. Montuje ją w minutę i czterdzieści sekund. Kierownik wyznacza dwie minuty. Lepon idzie demonstrować następną czynność. Kolega zostaje z korbkami na całą zmianę (s. 26–27).
Z kolei czterdziestoczteroletni André Vidal przez osiem lat mocował nakrętki przy błotnikach. Zarabiał pięć franków i dwadzieścia centymów na godzinę. Po zwolnieniu pomaga przy rozładunku wozów na paryskim targu, potem staje przy eleganckich samochodach na Polach Elizejskich i otwiera drzwiczki ludziom wychodzącym z kawiarni. Czasem ktoś daje mu parę su. Samochód, w którym wciąż tkwi zamocowana jego ręką nakrętka, odjeżdża. (s. 48–50).
W finale pisarz wraca do właściciela. Pierre Chardin wyobraża sobie, że człowiek z nazwiskiem na wieży Eiffla ma jasne mieszkanie i równie jasne życie. Tymczasem Citroën patrzy na ceny Forda, obserwuje General Motors, liczy się ze zdaniem banku Lazard. Nawet nazwisko musi już dzielić z akcjonariuszami.
Na ostatniej stronie padają słowa, które zmieniają sens tytułu Król samochodów. „Sam wprawił tę taśmę w ruch. Teraz jest do niej przykuty”. Kilka zdań dalej pisarz wraca do języka kasyna. „Nie jest już graczem. Jest tylko kartą” (s. [64]). Warszawski tłumacz w pierwszym zdaniu przedmowy użył określenia „francuski Ford” (s. 3).
Źródło: Ilja Erenburg, „Der ojto-kenig (Andre Sitroen)”, przeł. na jidysz Kopl Dua, Groszn-Bibliotek, Warszawa 1935, egzemplarz YIVO.






