15 czerwca 1915 roku, dokładnie 110 lat temu, André Citroën – dziś znany przede wszystkim jako pionier francuskiej motoryzacji – uruchomił w Paryżu zakład produkcji pocisków artyleryjskich. Była to prywatna, błyskawicznie zrealizowana inicjatywa obywatela-żołnierza, który na froncie I wojny światowej dostrzegł bolesną dysproporcję: niemieckie linie ostrzeliwały Francuzów znacznie intensywniej, niż ci mogli odpowiadać. Citroën nie pozostał bierny – postanowił działać.
Jako żołnierz walczący w okopach I Wojny Światowej, André Citroën szybko zrozumiał, że przewaga militarna Niemiec opiera się m.in. na zdolnościach produkcyjnych. Nie mając odpowiedniego uzbrojenia, Francja nie mogła skutecznie prowadzić wojny. Z pomocą rodziny uzyskał audiencję u generała Baqueta, sekretarza stanu przy ministrze wojny. Przedstawił mu śmiały plan: budowa nowoczesnej fabryki pocisków w samym sercu Paryża. Projekt został zaakceptowany.
To, co nastąpiło potem, można nazwać cudem organizacyjnym. W zaledwie cztery miesiące Citroën:
- zakupił tereny w dzielnicy Javel (15. dzielnica Paryża),
- wybudował gigantyczną halę produkcyjną,
- zorganizował dostawy maszyn i zaprojektował linie technologiczne,
- zatrudnił 3500 pracowników, z czego 75% stanowiły kobiety.
Do końca wojny fabryka zatrudniała ponad 11 700 osób i wyprodukowała 23 miliony pocisków artyleryjskich, zapewniając Francji i jej sojusznikom realną przewagę na polu bitwy.
Rewolucyjna polityka socjalna
Citroën wiedział, że sukces wojenny zależy również od morale i warunków pracy. W jego zakładach:
- kobiety miały dostęp do żłobków, przedszkoli, przychodni, łaźni i szatni,
- otrzymywały premie porodowe i premie za karmienie piersią,
- posiłki dowożono do kantyn elektrycznymi pojazdami, aby były zawsze gorące.
To wszystko na długo przed tym, zanim pojęcie polityki pracowniczej trafiło do słowników.
Wzór dla świata
W czasie wojny fabrykę Citroëna odwiedzali licznie przedstawiciele zagranicznych rządów i przemysłu – jego przedsiębiorstwo uchodziło za wzorcowe, zarówno pod względem wydajności, jak i warunków pracy. Po wojnie Citroën współtworzył Cercle de l’Union Interalliée, stowarzyszenie mające kontynuować relacje między przedstawicielami państw sprzymierzonych.
Pokój, który dał początek motoryzacyjnej rewolucji
Gdy zawarto rozejm, Andre Citroën przekształcił zakłady zbrojeniowe w fabrykę samochodów. Jego marzeniem było, by dać Francuzom a potem Europie mobilność – stworzyć tanie, produkowane seryjnie auta, dostępne dla klasy średniej. Miały one służyć nie tylko przemieszczaniu się, lecz również odbudowie społeczno-gospodarczej kraju.
Dziedzictwo odwagi i wizji
Inicjatywa „Amunicja dla Francji” to nie tylko epizod wojenny – to symbol odwagi, przedsiębiorczości i odpowiedzialności społecznej. André Citroën nie czekał, aż państwo rozwiąże problem – sam został architektem odpowiedzi.
I choć dziś kojarzymy go z legendarnym Citroënem Traction Avant czy 2CV, to jego najważniejszym dziełem może być właśnie ten pierwszy, zrealizowany w cztery miesiące plan: fabryka, która pomogła wygrać wojnę i ustanowić na wiele lat pokój.
