120 czołgów Renault FT, ciężarówki Peugeot i francuskie uzbrojenie pomogły Polsce obronić świeżo odzyskaną niepodległość. W tej historii pojawia się także Citroën, który produkował szrapnele 75 mm, należące do systemu amunicji używanego również przez polską artylerię. Za sprzętem stały fabryki, wojskowe kontrakty i szkolenie tysięcy ludzi.

11 listopada 1918 roku Polska odzyskiwała państwowość. W kolejnych latach musiała wywalczyć granice i obronić swoje istnienie. Właśnie wtedy francuskie samochody, czołgi i działa stały się częścią jej codzienności wojskowej.

Francuskie fabryki i polska droga do niepodległości

Pierwsza wojna światowa otworzyła możliwość odbudowy Polski, ponieważ doprowadziła do załamania porządku utrzymywanego przez trzech zaborców. Zwycięstwo ententy stworzyło warunki, które wykorzystali polscy politycy, żołnierze i działacze społeczni. Francuski przemysł uczestniczył w tym procesie jako zaplecze armii walczącej z Niemcami. Renault dostarczało między innymi pojazdy i czołgi, Peugeot przestawiał zakłady na potrzeby wojenne, a André Citroën rozwijał masową produkcję pocisków. Ich najpierw pośredni wpływ na polskie losy z czasem przybrał postać konkretnych dostaw i współpracy.

Co ciekawe, bezpośrednia współpraca wojskowa nabrała rozmachu jeszcze przed zakończeniem wojny. Dekret z 4 czerwca 1917 roku umożliwił utworzenie Armii Polskiej we Francji. Francuzi zapewniali powstającym jednostkom wyposażenie, uzbrojenie i szkolenie i możliwości działania.

Polskie oddziały walczyły w 1918 roku w Szampanii. W październiku dowództwo armii objął generał Józef Haller a jej późniejszy przyjazd do Polski oznaczał wzmocnienie kraju przez wyszkolonych żołnierzy przywożących francuski sprzęt oraz doświadczenia frontu zachodniego. Nazwa Błękitna Armia, wywodząca się od koloru mundurów, dobrze zapadła w naszą pamięć historyczną ale równie istotne były jej karabiny, artyleria, transport i wyspecjalizowane służby, bez których prowadzenie regularnych działań wojennych stawało się znacznie trudniejsze.

Renault FT. 120 czołgów dla odrodzonej Polski

Najmocniejszy motoryzacyjny symbol tej współpracy stanowi charakterystyczny czołg Renault FT. W marcu 1919 roku we Francji rozpoczęto organizację polskiego 1. Pułku Czołgów, wykorzystując kadrę i sprzęt francuskiego 505. Pułku Czołgów, jednostka ta otrzymała 120 takich pojazdów. Już trzy miesiące później, w czerwcu, roku pułk przewieziono do Polski, do Łodzi. Od samego początku francuskie czołgi wspierały obronę państwa odrodzonego kilka miesięcy wcześniej i uczestniczyły w walkach o jego granice. Przynosiły przy tym rozwiązanie, które dopiero zdobywało świat wojska a dla armii budowanej z formacji pochodzących z różnych zaborów posiadanie gotowej, sprawnie działającej jednostki pancernej wraz z zapleczem szkoleniowym, stanowiło poważne wzmocnienie i początek rozwijania zupełnie nowej specjalności.

FT miał układ, który stał się wzorcem dla kolejnych pokoleń czołgów. Kierowca zajmował miejsce z przodu, uzbrojenie znajdowało się w obrotowej wieży, a silnik umieszczono z tyłu. Załogę tworzyły dwie osoby, zatem dowódca musiał jednocześnie obsługiwać broń.

Polskie wozy występowały w odmianach uzbrojonych w armatę kalibru 37 mm albo karabin maszynowy. Ich zadaniem było wspieranie piechoty, w tym zwalczanie stanowisk ogniowych przeciwnika. Niewielkie rozmiary i stosunkowo prosta konstrukcja sprzyjały wykorzystaniu na froncie. Opancerzony pojazd pozwalał podprowadzić broń w miejsce szczególnie niebezpieczne dla żołnierzy poruszających się pieszo i dawał dowódcy oddziału narzędzie, którego kilka lat wcześniej armie w ogóle nie posiadały.

Renault FT walczyły na wschodzie w 1919 roku, między innymi pod Bobrujskiem. W sierpniu 1920 roku uczestniczyły także w walkach o Radzymin. Historię Renault FT w Bitwie Warszawskiej opisywaliśmy już na Francuskie.pl.

Ich udział trzeba widzieć w realiach ówczesnej wojny. O wyniku operacji decydowały współdziałające rodzaje wojsk, rozpoznanie, łączność, dowodzenie i zaopatrzenie. Czołgi stanowiły jeden z elementów tego wysiłku, szczególnie przydatny w wybranych punktach walki. Równie ważny okazał się skutek długofalowy. Polska uzyskała sprzęt do szkolenia załóg, mechaników i dowódców broni pancernej. Wraz z francuskimi wozami rozwijano więc kompetencje, które pozostawały w wojsku także po zakończeniu działań wojennych i pozwalały organizować kolejne jednostki.

Peugeot. 82 ciężarówki i późniejsze samochody pancerne

Peugeot występuje w tej historii w bardzo konkretnej roli. 11 czerwca 1919 roku polski oddział skierowano do Lyonu po odbiór 82 ciężarówek tej marki przeznaczonych dla Armii Polskiej.

Na jego czele stanął podporucznik Tadeusz Niewiarowski, któremu towarzyszyli podporucznik Marceli Rosenfeld i 30 kierowców. Wcześniej żołnierze odbywali we Francji szkolenie samochodowo-ciągnikowe, bo trzeba było przygotować ludzi, odebrać pojazdy, zorganizować przewóz i następnie utrzymywać je w ruchu. Ciężarówki tworzyły zaplecze transportowe, od którego zależało dostarczanie zaopatrzenia do jednostek oraz przemieszczanie ludzi i materiałów na rozległym obszarze działań. To mniej widowiskowa część historii od szarży czy natarcia, ale dla armii podstawowa.

W wykazach pojazdów Błękitnej Armii pojawiają się również ciężarówki Renault i Berliet. Później dołączyły samochody pancerne Peugeot. Polska kupiła 18 takich pojazdów, które znalazły się w Wojsku Polskim jesienią 1920 roku. Część miała karabiny maszynowe, część armaty 37 mm. Miało to miejsce już po Bitwie i przez kolejne lata należały do podstawowych polskich samochodów pancernych, pozwalając utrzymywać i rozwijać doświadczenia w tej dziedzinie.

Citroën i szrapnele 75 mm. Tu pojawia się polski ślad

W 1915 roku André Citroën rozpoczął budowę fabryki mającej odpowiedzieć na wojenny niedobór amunicji. O powstaniu zakładu amunicyjnego Citroëna pisaliśmy już na Francuskie.pl. W fabryce produkowano szrapnel kalibru 75 mm, określany po francusku jako „obus à balles”. Szrapnel zawierał gotowe kulki rażące, wyrzucane podczas wybuchu. Taka amunicja należała do wyposażenia francuskiej artylerii polowej kalibru 75 mm i właśnie takie francuskie armaty wz. 1897 wraz z obsługami znalazły się w odradzającym się Wojsku Polskim. Polscy żołnierze poznawali te działa już podczas formowania armii we Francji w 1917 roku. Wiosną 1919 roku przyjechały one do Polski wraz z wojskiem Hallera. Wśród używanych rodzajów amunicji muzeum wymienia szrapnel wz. 1897 o masie 7,25 kg, zawierający 261 ołowianych kulek – dokładnie taki jak produkował Citroën. Amunicja ta trafiała do polskiego wojska, chociaż oczywiście jej fabryk było więcej niż tylko Citroën, ale można z dużą pewnością założyć, że część pocisków z Javel miała polska armia.

Fabryka pocisków, z której wyrosła marka samochodowa

Produkcja pocisków artyleryjskich w zakładach Citroëna - rok 1918 — Produkcja pocisków artyleryjskich w zakładach Citroëna – rok 1918

W Javel wytwarzano pociski i ich elementy, które kierowano następnie do państwowych zakładów elaboracji, czyli napełniania i przygotowania amunicji. Zakład Citroëna stanowił część większego łańcucha produkcji wojennej, obejmującego także inne przedsiębiorstwa i instytucje państwowe. I dla przypomnienia – w czasie I Wojny Światowej, gdy mężczyźni walczyli na froncie, znaczną część pracy w Javel wykonywały kobiety. Swoje doświadczenia wojenne André Citroën wykorzystał przy uruchamianiu produkcji samochodów w roku 1919. Wysiłek przemysłowy jego zakładów wspierał ententę, u boku której walczyły polskie formacje i której zwycięstwo otworzyło możliwość odbudowy polskiego państwa.

Francuski przemysł w polskiej historii wojskowej lat 1917–1921
Firma lub sprzęt	Udokumentowany udział	Opis
Renault FT	120 czołgów 1. Pułku Czołgów	Przyjazd w 1919 roku, walki o granice i obrona niepodległości
Peugeot	82 ciężarówki przeznaczone do odbioru przez polską armię w Lyonie	Czerwiec 1919 roku, rozbudowa transportu wojskowego
Pancerne samochody Peugeot	Zakup 18 pojazdów	Jesień 1920 roku, wyposażanie armii po Bitwie Warszawskiej
Citroën	Produkcja szrapneli 75 mm we Francji	System amunicji używany również przez polską artylerię.

Francuska Misja Wojskowa. Sprzęt potrzebował ludzi i organizacji

Współpraca obejmowała również budowę struktur wojska. Na podstawie porozumienia z 25 kwietnia 1919 roku działała w Polsce Francuska Misja Wojskowa, kierowana początkowo przez generała Paula Henrysa. Oficerowie uczestniczyli w szkoleniu oraz pracach organizacyjnych polskiej armii. Francuskie doświadczenia wykorzystywano przy przygotowywaniu regulaminów, szkoleniu sztabowym i rozwijaniu specjalistycznych służb. Miało to szczególną wagę w państwie łączącym żołnierzy wychowanych w odmiennych armiach zaborczych. Trzeba było uzgodnić procedury, nauczyć ludzi współdziałania i dopasować zasady użycia bardzo różnego uzbrojenia. Dla pojazdów mechanicznych oznaczało to również szkolenie kierowców oraz personelu technicznego. Fabryka mogła dostarczyć czołg czy ciężarówkę, ale ich rzeczywista przydatność zależała od przygotowania całego otoczenia, od dowódcy jednostki po mechanika i magazyniera.

Charles de Gaulle w czasach misji wojskowej w Polsce

Wśród francuskich oficerów znalazł się Charles de Gaulle. Pracował jako instruktor, a podczas wojny polsko-bolszewickiej pełnił również obowiązki doradcze. Jego pobyt należy do dobrze udokumentowanych przykładów osobistego zaangażowania francuskiej kadry w rozwój i działania polskiej armii.

Latem 1920 roku przyjechał także generał Maxime Weygand, uczestniczący w pracach doradczych podczas najgroźniejszego etapu wojny. Stałą misją wojskową nadal kierował jednak Henrys. Rozróżnienie tych funkcji pozwala właściwie opisać francuską obecność. Francuscy oficerowie wnosili doświadczenie i wspierali działania polskich struktur, natomiast ciężar prowadzenia wojny spoczywał na polskim dowództwie i wojsku. Opublikowany przez polską placówkę dyplomatyczną opis współpracy przywołuje także wypowiedź Weyganda, który uznawał zwycięstwo za polską operację przeprowadzoną według polskiego planu.

Dostawy, kredyty i polskie warsztaty

Za przywozem uzbrojenia stała także Polska Wojskowa Misja Zakupów w Paryżu. Negocjowała dostęp do potrzebnego wyposażenia, warunki transakcji i organizację dostaw. Francuskie wsparcie materialne obejmowało zamówienia, rozliczenia i kredyty, których obsługa wymagała pracy urzędników oraz wojskowych specjalistów. Nie wszystko szło gładko: część pojazdów pochodziła z wojennego demobilu i była znacznie zużyta. Haller zabiegał o dostawy nowych ciężarówek, wskazując problemy z utrzymaniem tych starszych w ruchu a po polskiej stronie rosło znaczenie warsztatów samochodowych i ludzi potrafiących naprawiać otrzymane maszyny.

Sojusz z 1921 roku i dalszy ciąg współpracy

Współpraca otrzymała formalne ramy po wojnie. 19 lutego 1921 roku podpisano polsko-francuski układ polityczny, a 21 lutego konwencję wojskową. Francja widziała w Polsce ważnego partnera w europejskim systemie bezpieczeństwa, Polska zaś szukała oparcia dla obrony swoich granic. W kolejnych latach rozwijano kontakty wojskowe, zakupy uzbrojenia i wykorzystanie francuskich konstrukcji. Pojawił się też już zupełnie bezpośredni wojskowy rozdział Citroëna w Polsce, związany z pojazdami półgąsienicowymi. Citroëny-Kégresse używane przez polską armię opisaliśmy w osobnym materiale. To historia należąca do późniejszych lat II Rzeczypospolitej. Pokazuje jednak trwałość zapoczątkowanej wcześniej relacji przemysłowej i wojskowej, w której francuskie zakłady dostarczały sprzęt, a polskie jednostki i warsztaty zdobywały doświadczenie w jego eksploatacji.

Francja i Polska – warto wiedzieć więcej

20 artykułów Francuskie.pl o polskich wątkach w historii motoryzacji i nie tylko
Artykuł	Polski wątek
Renault i początki broni pancernej w Wojsku Polskim	Powstanie pierwszej polskiej jednostki czołgów oraz służba francuskich Renault FT.
Renault UE i polscy żołnierze we Francji	Gąsienicowe pojazdy zaopatrzeniowe wykorzystywane przez polskie oddziały podczas II wojny światowej.
Citroën w służbie polskiego wojska. Czy napęd gąsienicowy się sprawdził?	Polskie samochody pancerne na podwoziach Citroëna oraz ich późniejsze przebudowy.
Jak działał półgąsienicowy Citroën-Kégresse?	Opis konstrukcji oparty na polskim „Przeglądzie Wojskowo-Technicznym” oraz historia zastosowań w Polsce.
Historia Peugeot. Od małego warsztatu do giganta motoryzacji	Stanisław Grodzki, pierwsze Peugeoty w Warszawie i samochody pancerne kupione przez polskie wojsko.
105 lat Renault w Polsce. Początki w latach 1906–1918	Pierwsi przedstawiciele Renault, reklamy i rozwój sprzedaży na ziemiach polskich przed odzyskaniem niepodległości.
105 lat Renault w Polsce. Lata 1918–1930	Francuskie samochody w odrodzonym państwie, wojskowe zakupy oraz rozwój rynku w dwudziestoleciu międzywojennym.
105 lat Renault w Polsce. Lata 1930–1939	Przedwojenna oferta Renault, działalność przedstawicielstw i plany uruchomienia montowni w Polsce.
Salon Renault istniał w Warszawie już w 1908 roku	Ślady działalności warszawskiego salonu w dawnych ogłoszeniach i początki sprzedaży francuskich automobilów.
Renault i Fablok. Plany montowni przerwane przez wojnę	Przedwojenny projekt współpracy polskiego przedsiębiorstwa z Renault przy montażu samochodów, ciężarówek i autobusów.
Najstarsze ogłoszenie o sprzedaży samochodu Peugeot w Polsce?	Poszukiwania śladów francuskiej marki w polskiej prasie i warszawski anons sprzed ponad wieku.
Przedwojenny Peugeot i jego polska instrukcja obsługi	Model Type 190S oraz dokument pokazujący, jak tłumaczono polskim użytkownikom budowę i obsługę samochodu.
Citroën odkrył tu słynne daszkowe koła zębate. Historia Głowna i Osin	Polskie zakłady przemysłowe, które odwiedził André Citroën, oraz ich miejsce w historii przyszłej marki.
Wielonarodowe losy rodziny Citroënów. Jest polski wątek	Rodzinne korzenie założyciela marki, w tym pochodzenie jego matki, przedstawione przez wnuka przemysłowca.
Citroën sprzedawał samochody w Warszawie już w 1920 roku	Firma Varsovie-Automobile i prasowe świadectwa obecności marki w pierwszych latach niepodległej Polski.
Montownia Citroëna w Warszawie. Historia polskiego zakładu	Powstanie przedsiębiorstwa, montaż samochodów, warszawskie adresy oraz dalsze losy zabudowań.
Sensacyjna oferta Citroëna dla przedwojennej Polski	Propozycja rozwoju krajowej produkcji samochodów i szczegóły rozmów z polskimi władzami.
André Citroën w wywiadzie dla polskiego dziennika w 1927 roku	Rozmowa z dziennikarzem „Rzeczpospolitej” o produkcji amunicji, samochodach i planach przemysłowca.
Louis-Hugues Citroën i polska spółka w Warszawie	Przedwojenne rejestry przedsiębiorstwa i trop prowadzący do bratanka André Citroëna, późniejszego uczestnika francuskiego ruchu oporu.
Przemysł samochodowy w Polsce w 1925 roku	Ówczesna dyskusja o krajowej produkcji, częściach zamiennych, cłach i roli Centralnych Warsztatów Samochodowych.

Dzisiaj, w 108. rocznicę odzyskania niepodległości, warto pamiętać o tej współpracy i o tym kto Polsce pomagał i przyczynił się do tego, że mamy nasz własny kraj.