Kiedy w 1929 roku powstawała warszawska spółka marki Citroën, jej zarządcą został wpisany Louis Citroen z Warszawy. Przez lata można było sądzić, że chodziło o pomyłkę André Citroëna, który miał podpisać dokument imieniem swojego zmarłego ojca. Ponowne sprawdzenie rejestrów prowadzi jednak do zupełnie innego wniosku. Louis pojawia się w nich więcej niż raz, a w rodzinie przemysłowca rzeczywiście żył wówczas młody inżynier Louis-Hugues Citroën – bratanek André. I to on prawdopodobnie miał kierowcą polską częścią Citroën.
11 kwietnia 1929 roku do rejestru handlowego Sądu Okręgowego w Warszawie, dział B/XLII, pod numerem 6226 wpisano Polskie Towarzystwo Samochodów Citroen, spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. W dokumentach podano również francuską nazwę: Société Polonaise des Automobiles Citroën, société à responsabilité limitée. Siedziba przedsiębiorstwa mieściła się przy ulicy Czerniakowskiej 199 w Warszawie. Celem spółki miało być prowadzenie produkcji i handlu samochodami osobowymi oraz ciężarowymi, traktorami, akcesoriami i innymi wyrobami przemysłu motoryzacyjnego. Nie był to zatem wyłącznie zapis dotyczący niewielkiego przedstawicielstwa handlowego. Przedsiębiorstwo od początku otrzymało formalne podstawy do rozwijania działalności produkcyjnej.
Kapitał zakładowy wynosił 100.000 zł i został podzielony na 100 udziałów, każdy o wartości 1.000 zł. Całość miała zostać wpłacona gotówką. Umowę spółki zawarto 6 kwietnia 1929 roku przed warszawskim notariuszem Grymińskim, pod numerem aktu 725, na czas nieograniczony.
„Zarządca Louis Citroen z Warszawy zastępuje spółkę wobec władz i osób i prowadzi jej interesy”.
Wcześniejsze opracowania próbowały wyjaśnić zapis anegdotą, według której André po zakrapianej kolacji miał podpisać akt imieniem ojca, jednak zapis o Louisie nie był pojedynczym błędem ani nieczytelnym podpisem. W późniejszym uzupełnieniu dotyczącym tej samej spółki pojawia się informacja o udzieleniu prokury Adolfowi Leenaersowi. Mógł on podpisywać dokumenty łącznie z zarządcą Louisem Citroenem albo z drugim prokurentem, Robertem de Loneux. Louis został więc ponownie wymieniony w kontekście bieżącej reprezentacji przedsiębiorstwa. Rejestr określał także zasady podpisywania umów, czeków, weksli, pełnomocnictw i zobowiązań. Trudno zresztą pogodzić tak precyzyjny podział kompetencji z opowieścią o jednorazowej pomyłce po kolacji – wcześniej na Francuskie.pl przytoczyliśmy tę anegdotę w obszernym materiale o warszawskiej montowni Citroëna.
Kim był Louis-Hugues Citroën?
Trop prowadzi do Louisa-Huguesa Citroëna, urodzonego 21 listopada 1903 roku w 16. dzielnicy Paryża. Był synem Huguesa, nazywanego również Hugo, starszego brata André Citroëna, oraz Suzanne Sarah Haarbleicher. Był więc bratankiem Citroëna. Ukończył prestiżową École Polytechnique. Należał do rocznika X1923, co oznacza, że w chwili utworzenia polskiej spółki był już wykształconym inżynierem, w kwietniu 1929 roku miał 25 lat. Był młody, ale posiadał dokładnie taki profil, jakiego można było oczekiwać od człowieka wysłanego przez rodzinny koncern do organizowania zagranicznej filii.
Określenie z Warszawy najprawdopodobniej wskazywało miejsce zamieszkania lub adres używany przez zarządcę podczas wykonywania obowiązków w Polsce. W materiałach dotyczących montowni pojawiają się dwie bliskie, ale odnoszące się prawdopodobnie do różnych czynności daty. 6 kwietnia zawarto umowę spółki, natomiast 8 kwietnia 1929 roku André Citroën miał podpisać dokument dotyczący przejęcia lub wynajmu zabudowań przy Czerniakowskiej i Górnośląskiej.
Zakład rozpoczął działalność 1 stycznia 1930 roku. W Warszawie montowano przede wszystkim modele C4 i C6. Podwozia, silniki, skrzynie biegów oraz zasadnicze elementy nadwozi przyjeżdżały z Francji, ale część wyposażenia – między innymi szyby i tapicerka – powstawała w Polsce. Według relacji publikowanych w ówczesnej prasie montownia zatrudniała ponad 180 pracowników, a jej kierownictwo deklarowało szerokie wykorzystanie krajowych materiałów. Przy zakładzie działały warsztaty, magazyn części i stacja obsługi. Sprzedaż wspierała rozbudowana sieć, której przedwojenne adresy opisaliśmy w materiale o salonach Citroëna w Polsce.
Przedsięwzięcie nie przetrwało jednak długo. Wielki Kryzys ograniczył możliwości zakupowe Polaków, a podpisanie państwowej umowy licencyjnej z Fiatem zmieniło układ sił na rynku. W 1932 roku działalność montażowa została ograniczona, natomiast w 1934 roku Polskie Towarzystwo Samochodów Citroën zakończyło funkcjonowanie.
Kapitan Citroën i francuskie czołgi
Jeżeli warszawski zarządca był Louisem-Huguesem, jego dalsza historia okazała się znacznie bardziej dramatyczna niż krótki epizod przemysłowy w Polsce. W czasie II wojny światowej służył we francuskich wojskach pancernych. Potwierdza to dokumentacja 47. batalionu czołgów, czyli 47e Bataillon de Chars de Combat. Wiosną 1940 roku awansował ze stopnia porucznika rezerwy na kapitana rezerwy, ze starszeństwem od 25 marca. Dziennik działań batalionu odnotował również, że 19 maja pierwszy oddział kompanii zaopatrzenia pod dowództwem kapitana Citroena wyruszył koleją z Gien.
Po klęsce Francji Louis-Hugues zaangażował się w działalność ruchu oporu. Był związany z Résistance-Fer, organizacją działającą w środowisku kolejarzy i przygotowującą sabotaż transportów wykorzystywanych przez niemiecką armię. W konspiracji miał posługiwać się pseudonimem „Constant”. W listopadzie 1943 roku został aresztowany przez Gestapo w Nîmes. Źródła poświęcone rodzinie Citroënów wskazują, że działał jako jeden z organizatorów ruchu oporu w rejonie Marsylii. Po przesłuchaniach i uwięzieniu został deportowany do Auschwitz-Birkenau, gdzie zginął w komorze gazowej w marcu 1944 roku, mając 40 lat.
Rejestr pamięci przypisuje mu Legię Honorową, Krzyż Wojenny i Medal Ruchu Oporu.
źródła:
- Obwieszczenia Publiczne – rejestr handlowy, dział B/XLII, numer 6226
- Dziennik działań 47e Bataillon de Chars de Combat
- MémorialGenWeb – Résistance-Fer, Louis Hugues Citroën
- Henri-Jacques Citroën – historia rodziny Citroënów
- Citroënët – historia rodziny i działalność Louisa-Huguesa w ruchu oporu
- Francuskie.pl – historia warszawskiej montowni
- Francuskie.pl – André Citroën i Warszawa
